Toon je wonden

Toon je wonden zei de kunstenaar Joseph Beuys. Hij maakte er een kunstopstelling van in 1976 met materialen die uitnodigen om te onderzoeken en te graven. Zijn boodschap: doe je niet mooier voor, meet je geen dikke huid aan. We zijn erg op het ik gericht en niet langer kwetsbaar. Maar in dat kwetsbare, in het geraakt zijn, zit nu juist potentie. Dit heeft aan actualiteit niets ingeboet. De samenleving gaat na een lange lockdown vanwege covid 19 weer van het slot. Zelfbewuster of niet?


De kunstopstelling
van Joseph Beuys: Zeige deine Wunde, toon je wonden, is te zien in het Lenbachhaus te München. Dit is het museum van de expressionisten zoals Kandinsky, Marc, Klee en Jawlensky. Voor Beuys moet je de trap op. We zien een open ruimte. Het lijkt een doodszone waar geploeterd en gewerkt moet worden. In de linker achterhoek staan twee bedden uit de pathologie om doden te ontleden. De bedden zijn duidelijk gebruikt. Onder de doodsbedden zien we substanties die te maken hebben met wat er van een mens overblijft. Er staan 2 wekflessen: daarin wordt iets nieuws gecreëerd, tot leven gewekt. Verder 2 kisten met vet met daarin een koortsthermometer, een vogelschedel en een reageerbuis. Boven de bedden 2 spiegelkasten van lood en gedempt licht. In het midden op de achterwand 2 schoolborden met de krijttekst: Zeige deine Wunde: Toon je wonden. Tegen de zijwanden zien we: 2 hooivorken, 2 ingelijste exemplaren van de Italiaanse krant la lotta continua (voortdurend gevecht of worsteling), 2 hooivorken, 2 werktuigen. Het is een opstelling waarin gegraven wordt naar de kern, het wezen van de mens die voortdurend strijd met leven, loslaten en dood.

Toon-je-wonden-blog-2a

Beuys: doe je niet mooier. Chaos is nodig voor beweging en vernieuwing.

Ik gebruik dit inzicht van Beuys in mijn kunst- en natuurretraites.

De wonden zijn stappen op weg naar heling, het zijn merkpunten, concrete tekenen dat er heling nodig is. Ze hebben aandacht nodig. Koester geen zelfbedrog, geen illusie, niet alleen ten aanzien van jezelf, maar ook ten aanzien van anderen. Kijk niet naar je economisch gewin of verlies maar zie wat je hebt, wie je bent en wat je bereid bent te laten gaan om open en kwetsbaar te zijn en om te vernieuwen. Dan kun je ook open zijn naar anderen. Ook de aarde is gewond en vraagt ieders gevoeligheid om te verduurzamen. Joseph Beuys was zelf een ambivalent persoon. In de Tweede Wereldoorlog raakte hij als boordschutter bij de Luftwaffe gewond. Hij claimde door Tartaren op de Krim genezen te zijn die hem in vet en vilt wikkelden. Na de oorlog was hij medeoprichter van de Grünen en een toonaangevend kunstenaar.

 

Wat doe jij met jouw mogelijkheden in de tijd dat je op aarde leeft?

 

Een omslag maken: Minister Korthals Altes verloor zijn ogen en ging anders zien.

Edy Korthals Altes (97), de oud-minister van Justitie vertelt in de Trouw van 16 maart 2021 dat hij ieder jaar in Lucca in Italië ging kijken naar een schilderij van Tintoretto met Christus aan het hoofd van het laatste avondmaal. Zijn ogen gingen langzaam achteruit en hij vroeg zich af wat Tintoretto nou in het schilderij had willen uitdrukken. Twee apostelen op de voorgrond domineren met hun sterke ego’s en zijn met gewone dingen bezig. Ze zien niet dat er iets uitzonderlijks aan het hoofd van de tafel plaatsvindt waardoor iedereen zichtbaar veranderd. Die diepe geraaktheid viel Korthals Altes pas op toen hij het schilderij niet meer met zijn levende ogen kon zien. Hij zegt: “Hoe belangrijk is het dat we ons weer laten raken in onze ik-gerichte cultuur. We zitten gevangen in ons denken. We zijn het vermogen verloren om ons te richten op het transcendente, het vermogen om een hogere staat van bewustzijn te ervaren. De mens denkt alles zelf te weten. Maar wat is onze diepste motivatie? Er is wel een zoeken maar dat is erg ik gericht. En dat ik wil meer en beter.”

 

We leven in een veel kwetsbaarder wereld dan in 1940, waarin we veel meer afhankelijk zijn van elkaar.

Lock down gevoel: het gevoel volslagen oncultureel, niet creatief en heel echt te zijn.

In de covid 19 periode met de lockdown voelden veel van mijn vrienden, cursisten, buurtbewoners zich volslagen oncultureel, niet creatief en heel echt. Scheel als een uil op een tak, terug naar het eerste honk. Of mensen goed door deze tijd kwamen, los van lichamelijke ziekten, had veel te maken met hun houding. Het zacht worden, de spanningen eruit laten komen, pijn en gemis voelen en delen. De innerlijke kwaliteiten boven laten komen. De liefde en aandacht voor jezelf en anderen. Zo heb ik de slogan: naar elkaar omkijken verstaan. Op wacht bij elkaars ellende en verdriet. Kennis en individualiteit koppelen aan liefde en offer. Vaak bleken de psychische wonden te raken aan nog veel oudere wonden van eenzaamheid en gebrek aan liefde. Beuys zou zeggen: pas op de bodem van je bestaan gaan je ogen open en werk je aan een nieuwe persoon, voorbij je oude ik. Je voelt daar ook wie of wat je geholpen heeft om door de donkerte heen te gaan. Je leeft nog, of beter gezegd: je leeft weer. Het is niet erg dat je door je bestaan hebt moeten graven en schoffelen. Soms heb je zelfs dierbaren verloren of een stuk levenskracht in jezelf kwijtgeraakt. Niets is vanzelfsprekend. Alles heeft een prijs. Vaak zijn het hele kleine dingen die je weer bent gaan waarderen. En zie je hoe je jezelf uitputte in beter willen zijn en meer willen hebben. Je bent er meer mens door geworden.

 

Een wond, een afgedekte ervaring integreren als ondernemer

Ik moest terugdenken aan de opleidingen persoonlijk leiderschap en zielengenezing die ik voor de lockdown gaf. Ondernemers en leidinggevenden spreken aan het begin van een traject een intentie uit om hun veranderingen en groei vorm te geven. Veel intenties gaan over kracht, inspiratie, ambitie, visie. Ze gaan zelden of nooit over afgedekte pijn, een oude wond, een diepe ervaring of een verdriet dat hen onzeker heeft gemaakt. De wond wordt niet in verband gebracht met potentie en groei. Ik stel altijd 2 vragen in dat verband: Wat vraagt nu werkelijk aandacht in jou? En waar moet je verandering en groei op gebaseerd zijn? Om met Joseph Beuys te spreken: eerst moet het zacht worden, opengaan vanbinnen, de spanningen en terughoudingen onderkend worden om het pijnlijke deel met het krachtige deel te integreren. Dit vraagt contact met het hart. Ik noem dat in de spiritueel coachopleiding: creatief worden vanuit je kern. Pas dan is er ademhaling, lucht en ruimte. Vanuit die basis, die oergrond kan het weer stromen. En kun je vernieuwend en ambitieus zijn.

Toon-je-wonden-blog-2

Terug naar de kunsten: Mijn lessen in het Bauhaus over niet creatief zijn.

Ook bij kunstenaars en creatieve denkers speelt dit een rol. Niet kunnen creëren, geen inspiratie hebben en je vergelijken met anderen die het beter hebben kwam in de lockdown voor maar is van alle tijden. Ik denk aan de keren dat ik het Bauhaus te Dessau lesgaf. Een zeer inspirerende plek met een oude geschiedenis waar een synergie tussen kunst, wetenschap en industriële toepassing werd gepropageerd. In de periode 1927-1933 kwamen de grote kunstenaars en architecten hier samen om een nieuwe toekomst te creëren. Juist daar, in de oude ateliers, had ik met de cursisten de beste doorbraken als we niet creatief hoefde te zijn. Er zat geen druk op presteren en jezelf vernieuwen. Ik werkte uit mijn boek: Kandinsky en het opbloeien van de Vrije Geest.  Nieuw waren de 14 punten van niet creatief zijn. We lieten al onze projecten en doelen vallen en werden leeg zonder enig doel. De gekste dingen kwamen aan de oppervlakte. Een van de punten was dat we ons niet met een andere vergeleken en dat ieder gekrabbel, flard van een gesprek, materiaal, handeling chaotisch en nietszeggend mocht zijn. We gooiden niets weg. Veel energie kwam er vrij toen we werkelijk zinloos mochten zijn en aan onszelf openlijk mochten twijfelen. Het continu moeten voldoen aan eisen van jezelf en anderen maakt moe. Terug naar een gesprek met de deurknop, het waarnemen van de luchten door de ijzeren vensters, liggen en draaien op de betonnen vloer, het lege schoolbord gebruiken, de felle keukendoekjes, papierresten en foto’s op de vloer, koude kip deels afgekloven met groenten op plastic bordjes, muziek, gebrabbel, strekken op yogamatten, over omgevallen stoelen, een bezem en een hark om alles aan de kant te vegen. Onze werkruimte in het Bauhaus leek op de werkopstelling van Beuys. Je zou niet zeggen dat er aan kunst werd gedaan. Er werd gedanst en geploeterd. Creativiteit vraagt om innerlijke ruimte, om te voelen wat er is, ook al is het chaos en leegte.

Toon-je-wonden-blog-2c

I like America and America likes me

Wat we kunnen leren van de kunstenaar Joseph Beuys en de ontmoeting met de vervolgde coyote over rassenongelijkheid en het helen van een verscheurde VS. (dit is een voorpublicatie uit mijn nieuwe boek: Het keerpunt: anders denken, anders openen, anders doen. Creatief denken transformeert de samenleving)


Joseph Beuys en de Coyote in 1974 in New York

In mei 1974 verbleef de kunstenaar Joseph Beuys een week lang met een coyote, een prairiewolf, in dezelfde ruimte in Gallery René Block In New York. Ze waren allebei gekooid aangekomen. Beuys hoofd en lijf werden op JFK-airport ingepakt in vilt en met een ambulance vervoerd naar Gallery Block. Daar trof hij de coyote voor het eerst in zijn leven. Waarom de coyote? De coyote is het inheemse dier van Amerika. Zijn ongetemde, wilde geest en zijn wijsheid werden aangewend door de Indianen en Sjamanen in heling ceremonieën. De coyote is ook een bedreigd dier. Zijn vacht wordt gebruikt voor zogenaamde bontkragen op winterjassen, tassen en accessoires in het westen. Coyotes worden in Canada en de VS met gruwelijke wildklemmen bejaagd voor hun vacht. De Fur Free Alliance, een internationaal verbond van meer dan veertig gerenommeerde dieren – en milieuorganisaties, heeft 667 winter kledingstukken onderzocht waarvan er 453 bont van de coyote bevatte in plaats van het nep bont dat in het kledingstuk was vermeld.

De performance: het onbekende omarmen

De galerie Block in New York, normaal een expositieruimte, was leeggemaakt en bestond uit een grote ruimte met drie ramen. In de hoek linksachter vanuit de toeschouwer lag hooi. Verder lagen er stapels kranten van de Wall Street Journal en dekens. Beuys zelf had een wandelstok, een grijze vilten cape, bruine handschoenen, een zaklamp en een triangel bij zich en beschikte over een opname van een turbinemotor. De toeschouwer kon achter een ijzeren hek toekijken. In de galerie ontstond een verstandhouding tussen de coyote en Beuys. I Like America and America likes Me, begon met spanning en voorzichtigheid. De coyote was aanvankelijk grillig en onzeker en verscheurde een viltdeken van Beuys maar uiteindelijk kalmeerde hij en verzoende hij zich met Beuys doordat de kunstenaar eenvoudig er wilde zijn in al zijn aandacht en bewustzijn om de relatie tussen de twee te helen. Hij wilde het onbekende omarmen. Gedurende de week gingen ze elkaar besnuffelen, begrijpen, aanvoelen. Ze gingen op elkaars plaats slapen en wilden soms ook in elkaars warmte zijn. De coyote verscheurde de kranten, urineerde op het vilt en trok de cape aan stukken. Beuys ging slapen in het hooi.

Heeft deze performance nog relevantie voor vandaag? Oprechte interesse en aandacht moet ook gebruikt worden tussen de black community en de politiemacht die zwarte arrestanten vermoord of doodschiet.

 

Ik lees op kids of dada, een platform waar jonge kunstenaars en actievoerders samenkomen, dat deze performance tussen Beuys en de Coyote aangegrepen wordt voor een krachtig statement van gelijkheid, open communicatie en het omhelzen van het onbekende. De performance die door Beuys I like America and America likes me werd genoemd gaat over genezing van de band tussen mens en vervolgd dier, tussen de wijsheid en geneeskracht van de coyote aangewend door de Indianen en sjamanen en de moderne mens die op zoek is naar zijn authentieke bewustzijn en het leven in verbinding met de kosmos en de natuur.

Het is deze oprechte aandacht en energie van de kunstenaar voor de coyote die de kids aangrijpen om een uitspraak te doen over het huidige politiegeweld in Amerika. Oprechte interesse en aandacht moet ook gebruikt worden tussen de black community en de politiemacht die zwarte arrestanten vermoord of doodschiet.

I can’t breathe, George Floyd

Dit krachtige en diepzinnige beeld van Beuys en de coyote heeft zijn tijd overleefd en zijn uitstraling behouden. In de VS zijn er talloze voorbeelden van onbegrip tussen de Afro-Amerikaanse gemeenschap en de witte politiemacht. In 2014 werd in Missouri een politieagent die een Afro-Amerikaanse tiener met twaalf schoten doodde niet vervolgd. In Baltimore, werd de 25-jarige zwarte Freddie Gray vermoord door witte politieofficieren nadat hij onder valse voorwendselen was gearresteerd en beschuldigd omdat hij een mes zou hebben gedragen. In mei 2020 werd in Minneapolis de Afro Amerikaan George Floyd gedood doordat een witte politieman gedurende acht minuten zijn knie in de nek van Floyd zette terwijl hij op zijn buik lag. Gelijktijdig leunden twee andere agenten met hun knieën op zijn rug. I can’t breathe zei hij en raakte buiten westen en overleed.

De reden voor het rassenconflict en geweld door de politie heeft zijn oorsprong in afwijking en verschil. In plaats van het onbekende te omarmen reageert het Amerikaanse gezag met angst en ontkenning van het probleem tussen blank en zwart.

Beuys bevrijdt van een totalitair regime door kunst.

Hoewel de kunstenaar Joseph Beuys als Duitser was opgegroeid in de Hitler Jugend en deelnam als boordschutter in de Luftwaffe aan gevechten kwam hij tot het inzicht dat alleen door de verbinding met het onbekende, het transformeren van pijn door middel van kunst een weg naar verzoening mogelijk was. Kunst alleen kan de samenleving transformeren. Toon je wonden, zei Beuys. Doe je niet mooier voor. Laat je angst en gewond zijn zien en maak van daaruit contact met het onbekende.